Yaxın 3000 il Əvvəl Orta Şərqə Demokratiya Gətirən Mədəniyyət ‘Şumerlər’ Haqqında Hər Şey

Xüsusilə son bir əsrdə sivilizasiya qurduğumuzu və inkişaf etdirdiyimizi deyə bilərik. Halbuki bugünkü sivilizasiyanın təməlləri min illər əvvəl Mesopotamiyadakı şumerlər tərəfindən qoyulmuşdur. Bu gün də bir çox mövzuda ixtiralarından istifadə etdiyimiz Şumer sivilizasiyasına daha yaxından baxaq.

Bu gün yerləşmiş ticarət, şəhər və hüquq sistemimiz var. Bir çox mütəxəssisin fikrincə, bu sistem yalnız son əsrdə tam formalaşmışdır.

Ancaq tarixin tozlu səhifələrini nəzərdən keçirdikdə bildiyimiz sivilizasiyanın həqiqətən min illər əvvəl Şumerlər tərəfindən yaradıldığını görürük.

Min illər əvvəl Şumerlər indiki İraqda əsl bir mədəniyyət qurdular.

Şumerlər tərəfindən qurulan mədəniyyət, əlbəttə ki, son dərəcə sadə bir həyat sistemindən ibarət idi.

Ancaq etiraf etmək lazımdır ki, ilk hüquqi sənədlər, şəhər strukturları, ticarət sistemi və elmi kəşflər bugünkü dünyanı formalaşdırdı.

Hətta bəzi məqamlarda bizdən irəlidə olduqlarını söyləyə bilərik. Bugünkü sivilizasiyanın əsasını qoyan Şumerlər haqqında bilmək lazım olan bütün təfərrüatları danışdıq.

| Hər şey qeyri-semit xalqlardan başladı:

sümerler

Şumer sivilizasiyası bir gündə qurulmadı. Şəhəri meydana gəlməzdən əvvəl, Samit xalqları Fırat və Dəclə çayları arasındakı bölgədə yaşayırdılar.

Ubeydilər olaraq da bilinən bu bölgənin insanları əslində əsas bir quruluş meydana gətirmiş və hətta Şumer sivilizasiyasına təsir göstərmişlər. 

Bununla birlikdə, Şumerlər qeyri-semit xalqlar tərəfindən quruldu.

Semit xalqlarını nəzərə aldıqda, Şumer sivilizasiyasının eramızdan əvvəl 4500-cü ildə formalaşmağa başladığını deyə bilərik.

Həqiqi Şumer sivilizasiyasını quran insanlar Anadolunun hər yerindən gəlmiş və bölgədə 1200 dövlət qurmuşlar.

Kiş, Erech, Ur, Sippar, Akshak, Larak, Nippur, Adab, Umma, Lagash, Bad-tibira və Larsa bu 12 şəhər əyalətinin adları idi.

Hər bir dövlətin mərkəzi divarlarla əhatə olunmuşdu və əkinçilik üçün istifadə olunan ərazilər bu divarın xaricində idi.

Əsrlər sonra Avropada feodal quruluşunu quracaq qalaların ilk versiyaları olduğunu söyləyə bilərik.

| Şumerlər demokratiya ilə idarə olunurdular:

sumerlər

Əlbətdə ki, bu gün bildiyimiz kimi demokratiyadan danışmırıq, amma gücün xalqda olduğu şübhəsizdir.

Təxminən 80-100 min nəfərdən ibarət olan şəhər əhalisi rəhbərləri ilə birbaşa ünsiyyət qura bildi və istehsal gücünü əllərində saxladıqları üçün alınan qərarlarda söz sahibi oldular.

Bu vəziyyət şəhər dövlətlərinin bir-biri ilə qarşıdurması nəticəsində yox oldu.

Çox yaxın bir ərazidə qurulmuş, fərqli hökmdarları və hətta tanrıları olan bu şəhər dövlətləri zamanla bəzi qarşıdurmalar yaşamağa başladılar.

Müharibə zamanı güclü bir liderə ehtiyac var və bu, səltənət sistemini meydana gətirir.

Qeydlərə görə, Daşqından əvvəl Şumer sivilizasiyasında təxminən 8 padşah hökm sürmüşdür.

Böyük Daşqından sonra, eramızdan əvvəl 2800 ilə 2300 arasında, bəzi krallar şəhər dövlətlərini bir-bir birləşdirməyə başladılar.

Bu padşahların ən əhəmiyyətlisi kimi tanınan Sargon, yüz ilə yaxındır bütün şəhər dövlətlərini bir qayda altında birləşdirdi.

Bu vəziyyət daha sonra dəyişsə də, o dövr üçün bütün Orta Şərq bölgəsinə nümunə olan bir idarəetmə sistemi təqdim etdi. 

 

| Sargon öldükdə Şumer mədəniyyəti də sona çatır:

sumerlər

Bütün yaxşı məqamlar. Kral Sargonun sülalə dövrü bitdikdə, dövlət tək bir liderdən asılı olan bütün hökumət sistemlərində olduğu kimi gücünü itirməyə başladı.

Zəif bir dövlət olduğunu görən ətrafdakı mədəniyyətsiz cəmiyyətlər bu bölgəyə hücum etməyə başladı.

Şumer sivilizasiyası da bu şəkildə tarix səhnəsindən silindi.

Şumer sivilizasiyasının çökməsindən sonra bu bölgə , eramızdan əvvəl 1900-cü ildən başlayaraq Amoritlər və Babillər başda olmaqla bir çox fərqli cəmiyyətlər və digər Semit xalqlar tərəfindən ələ keçirildi.

Mədəni olaraq, Semit xalqları liderlik etməyə başladılar.  O qədər ki, qısa müddətdə Şumer sivilizasiyasının burada olmasından heç bir iz qalmadı. 

Ta ki, 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər.

| Eksik parçanı tamamlamaq: Şumer mədəniyyətini araşdırmaq

sumerlər

Eramızın 1900-cü ildə başlayan zəbt prosesinin sonunda Şumer sivilizasiyası sürətlə yox olmağa başladı.

Nə onların dili, nə də mədəniyyəti qaldı. O qədər ki, min illərdir insanlar Şumerlər haqqında heç bir şey bilmirdilər.

Şumer sivilizasiyasının kəşfi araşdırmalar nəticəsində 19-cu əsrin əvvəllərində baş verdi.

Mesopotamiya bölgəsindəki qədim Aşşur qalıqlarını araşdıran İngilis və Fransız arxeoloqlar, İraq çöllərinin ıssız bölgələrində Assuriyalıların əsərlərindən fərqli olaraq bəzi əsərlər tapdılar.

Tədqiqat dərinləşdikcə, o günə qədər sirli bir mədəniyyət olan Şumerlər ortaya çıxdı.

Şumer yazıları deşifrə edildi, əsərlər araşdırıldı və Mesopotamiya tarixinin itkin parçası nəhayət tamamlandı. 

| Şumerlər nə tapdılar və niyə bu qədər vacibdirlər?

sumerlər

Ən sadə tərifdə, Şumerlər o günə qədər bir yerdən bir yerə köçən insan icmalarının bir araya gələrək şəhər dövlətləri qurduqları ilk sistemdir.

Bu sistemlə dünya tarixində ilk inzibati qaydalar, ilk hüquqi qaydalar və ilk sosial quruluş sistemləri yaradıldı.

Bu qədər insan bir araya gəldikdə, əlbəttə ki, elm və sənət araşdırmaları da sürət qazanır. 

Şumerlər bu gün də istifadə etdiyimiz 60 saniyə və 60 dəqiqəlik saat sistemini icad etdilər.

Altmış bir say sistemi olmasına baxmayaraq, müasir riyaziyyatda istifadə olunan onluq say sistemindən də bu sivilizasiya istifadə etmişdir. 

360 dərəcə bucaq və düym ölçmə sistemini də tapan şumerlər, astronomiyada da yüksək səviyyədə inkişaf etmiş bir cəmiyyət idi.

Bütün bunlardan əlavə, Şumerlər təkərli arabalardan və mixi yazı ilə doldurulmuş gil lövhələrdən istifadə edirdilər; metal, toxuculuq və dəri ilə işləyirdilər, dulusçuluqla məşğul olurdular və bunların hamısında dini motivlərdən istifadə edərək dünyanın ilk sənət əsərlərini yaradırdılar. Başqa bir şeyə ehtiyac varmı?

 

| Şumer sivilizasiyası haqqında qısaca:

sumerlər

  • Şumer şəhər əyalətlərinin əhalisi 80 ilə 100.000 nəfər arasında dəyişirdi.

  • Qazılmış bir Kral Siyahısına görə, Şumer padşahlarından biri qadın idi.

  • Şumer şəhər dövlətləri tez-tez öz aralarında vuruşurdular.

  • Şumerlər arpa əsaslı pivəbişirmə sistemi ilə pivə hazırlayaraq onu çox istehlak etdilər. Hətta Ninkasi adlı bir pivə ilahəsi var.

  • Şumer mixi sistemi 3000 ildən çoxdur istifadə olunur.

  • Şumerlər ticarətdə də mühüm addımlar atdılar və demək olar ki, bütün cəmiyyətlərlə ticarət etdilər.

  • Gilgamesh dastanında təsvir olunan insanlar Şumerlərdir.

  • İncildəki Babil Qülləsinin Eridu şəhərindəki ziqqurat olduğu təxmin edilir.

  • Şəhər əyalətlərindəki evlər tarixdə ilk dəfə istifadə edilən kərpiclə tikildi.

Min illər əvvəl bugünkü sivilizasiyanın təməlini qoyan Şumer sivilizasiyası haqqında bilməli olduğunuz şeyləri söylədik və Şumerlərin tapdıqları kimi maraqlı sualları cavablandırdıq.

Kim bilir, bəlkə də dünyanın boş yerlərini araşdırarkən yeni və daha da inkişaf etmiş mədəniyyətlər tapa bilərik. 

| Bonus:

 

Yeniliklərdən tez xəbərdar olmaq və bu tipli məzmunların daha çox gəlməsi üçün sadə bir toxunuşla Telegram kanalımıza abunə ola bilərsiniz

Reaksiyanız ?
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir.