Yaddaşımız Xatirələrimizi Necə Olur ki Xatırlayır və Necə Olur ki Hamısını Xatırlamır?

Yaddaşınız yaxşıdırmı? Mənim ki bərbaddır! Dünən yediyim yeməyi, son zamanlarda izlədiyim filmi belə tez unutduğumu deyə bilərəm. Hərçənd filmdən şikayətçi deyiləm. İzləmək üçün yeni və yaxşı bir film yoxdursa, əvvəllər bəyəndiyim filmi, heç görmədiyim kimi izləmək pis olmur.

Yaddaşınız yaxşıdırmı? Mənim ki bərbaddır! Dünən yediyim yeməyi, son zamanlarda izlədiyim filmi belə tez unutduğumu deyə bilərəm. Hərçənd filmdən şikayətçi deyiləm. İzləmək üçün yeni və yaxşı bir film yoxdursa, əvvəllər bəyəndiyim filmi, heç görmədiyim kimi izləmək pis olmur.

 

Mənbə : Burçak Yüce

| Yaxşı, niyə ibtidai sinif müəllimimizi, uşaqlığımızda anamızın hazırladığı yumşaq tortların dadını, dəniz qoxusunu, dünən yediyimiz yeməyi unutsaq da ilk sevgimizi asanlıqla unutmuruq?

Çünki bunlar həyatımızın davamlı təcrübələrini təşkil edən ilklərimizdir və buna görə də bizim üçün çox dəyərlidirlər. Bu xatirələr keçmişimizi bu günümüzlə bağlayan xüsusi körpülərdir. Bir addım daha, gələcəyimizin əsas skeletidir. Bir sözlə, qoxusu, dadı və görünüşü ilə heç ağlımızdan çıxmayan xatirələrimiz çox vacibdir.

Çoxumuz xatirələrimizi sanki sahib olduğumuz bir şey kimi danışırıq. Gözlərimiz, saçlarımız və bədənimiz kimi onlara da sahibik. Ancaq yaddaş sanki bədənimizin bir parçası kimi yaşamır. Çatdığımız an toxuna biləcəyiniz bir şey deyil. Yaddaş sadəcə xatırlatma prosesini göstərən bir işarədir, yolu göstərən bir işarədir.

Əvvəllər bu sahədəki mütəxəssislər yaddaşı məlumatların saxlandığı fayllar kimi təsvir etməyi üstün tuturlduar. Digərləri yaddaşı insan başındakı superkompüterlərə bənzədiblər. Ancaq mütəxəssislər bu gün yaddaşın ondan qat-qat mürəkkəb və tutulmaz olduğuna, beynin tək bir nöqtəsinə sahib olmadığına və beyni əhatə edən bir proses olduğuna inanırlar.

| Məsələn, bu səhər səhər yeməyində nə yediyinizi xatırlayırsınız?

Bir boşqabda pendir, yağ və bir tikə çörək və buxarlanan bir fincan çay düşünürsünüzsə, demək, bu yaddaşı tək bir nöqtədən almadınız. Bu məqam son dərəcə mürəkkəb bir konstruktiv gücün nəticəsidir, tamamilə fərqli təəssüratları bir araya gətirən bir quruluşdur. Yaddaşınız hər bir yaddaşın saxlanması və xatırlanmasında fərqli rol oynayan bir qrup sistemdən ibarətdir. Beyin məlumatları emal etdikdən sonra bütün bu fərqli sistemlər bir-birinə bağlı düşüncələr meydana gətirmək üçün mükəmməl bir şəkildə işləyir.

Tək bir yaddaşa bənzəyən şey əslində son dərəcə mürəkkəb bir quruluşdur. Gəlin bir obyekti nəzərdən keçirək : məsələn, çəngəl deyək.

Beyniniz bu cismin ölçüsünü, formasını, funksiyasını, parlaqlığını və yemək yeyərkən boşqaba dəydirdiyiniz zaman çıxardığı səsi xatırlayacaqdır. Çəngəlin necə olduğuna dair hər xatirə beynin müxtəlif hissələrindən gəlir. Nevroloqlar bu bölmələrin necə bir araya gələrək tutarlı bir bütöv yaratdıqlarını yalnız indi dərk edirlər.

| Başqa bir nümunə götürək, maşın sürərkən onu necə istifadə edəcəyimiz biliyini bir sıra beyin hüceyrələrindən alırıq.

Mövcud yerdən başqa bir ünvana necə getdiyimizin yaddaşı başqa bir hücrədən gəlir. Başqa bir avtomobil təhlükəli şəkildə bizə yaxınlaşanda hiss etdiyimiz qorxu hissi də fərqli bir hücrədən gəlir. Ancaq o zaman fərqli bir şəkildə baş verən bu zehni təcrübələri hiss etmirik. Çünki onlar birlikdə ahəngdar işləyirlər. Həqiqət budur ki, mütəxəssislər hətta xatırladığımız və düşündüyümüz arasında müəyyən bir fərq olmadığını da söyləyirlər.

Təxminən yaddaş prosesləri kodlaşdırma ilə başlayır, saxlama ilə davam edir və nəhayət axtarış ilə sonlanır.

Kodlaşdırma yaddaş yaratmaq üçün ilk addımdır. Bu duyğulardan qaynaqlanan və qavrayışla başlayan bir bioloji fenomendir. Bu müddətdə beş hiss orqanı aktiv şəkildə istifadə olunur.

Məsələn, sevdiyiniz ilk insanı düşünün. Bu şəxslə görüşəndə ​​beyniniz, gözlər və saç rəngi kimi fiziki xüsusiyyətləri yaddaşa yazdı. Onun gülüşü, danışığı sizi valeh edən hər bir şeyidə sistemə yazıldı. Yəqin ki, bənzərsiz ətri də zehninizə yol tapdı. Hətta onun toxunuşunu hiss etmiş belə ola bilərsiniz. Bu ayrı duyğuların hər biri, beynin çıxışı adlanan hissəsinə gedir və bu hissləri tək bir təcrübə altında, o insanın təcrübəsi altında toplamağa imkan verir.

Xülasə olaraq, mütəxəssislər beyin təkanının və beynin frontal korteks adlanan başqa bir hissəsinin bu müxtəlif sensor girişlərini analiz etməkdən və xatırlamağa dəyər olub olmadığına qərar verməkdən məsul olduğuna inanırlar. Bunlar varsa, uzun müddətli yaddaşınızın bir hissəsi ola bilər. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, bu fərqli məlumatlar beynin müxtəlif hissələrində saxlanılır. Bu parçaların daha sonra necə toplandığı və götürüldüyü və tutarlı bir yaddaş cisminin necə yaradıldığı bir sirr olaraq qalır.

 

| Bəs niyə hər şeyi xatırlamırıq?

Çox sadə çünki beynimiz o qədər əla bir sistemə malikdir ki, bizə lazım olmayacaq və qarmaşıqlıq yaradacaq hər şeyi bizi qorumaq üçün bizdən uzaq tutur. Beyin qısaca spesifik xüsusi xatirələri yaddaşda saxlayır. Bu spesifik xatirələr böyük bir hiss (qorxu, sevin, kədər) keçirdiyimizdə hərəkətə keçir. Ona görə də, nə vaxtsa bir hiss yüksəlişi yaşayırsınızsa bilin ki, həmin xatirə beyninizə həkk olunacaq.

Son olaraq 1 toxunuş qədər vaxt aparan yazıya reaksiya bildirməyi unutmayın ) Yeniliklərdən tez xəbərdar olmaq üçün isə rəsmi Telegram kanalımıza abunə ola bilərsiniz.

 

Digər

Reaksiyanız ?
+1
0
+1
0
+1
0
+1
3
+1
6
+1
0
+1
2

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir.