Birinin Yalan Danışdığını Demək Mümkündürmü? Elm Bu Barədə Nə Deyir?

Sadəcə kiməsə baxaraq yalan danışıb danışmadığını demək mümkün deyil. Psixoloqlar bəzi faydalı texnikaları təqdim edərkən, hələ də istifadə olunan bəzi göstəricilər artıq elmi cəhətdən təkzib (sübüt) edilmişdir.

Sadəcə kiməsə baxaraq yalan danışıb danışmadığını demək mümkün deyil. Psixoloqlar bəzi faydalı texnikaları təqdim edərkən, hələ də istifadə olunan bəzi göstəricilər artıq elmi cəhətdən təkzib (sübüt) edilmişdir.

 

| Səssizliyin cəzası 17 il, Səsli olmağı cəzası 16 il

Martin Tankleff, exonerated in his parents' murder, to be sworn in aslawyer | Newsday

17 yaşlı Marty Tankleff, anasının bıçaqlandığı və atasının New York, Long Island -daki evində çubuqla döyülərək öldürüldüyü və səlahiyyətlilərin zaman polis tərəfindən çox sakit görüldüyü üçün günahkar elan edilmiş və 17 ilini həbsxanada keçirmişdir

Wrongly-convicted man who served 16 years scammed on $1M investment: suit

Başqa bir vəziyyətdə, 16 yaşındakı Jeffrey Deskovic sinif yoldaşının boğulduğu aşkar edildikdə kədərləndi və dedektivlərə kömək etmək istədi. Münasibəti şübhəli olduğu üçün 16 il müddətinə də məhkum edildi.

Biri kifayət qədər kədərli olmadığı, digəri isə çox kədərli olduğu üçün polis gizli günahkarlıq nümayiş etdirdikləri qənaətinə necə gəldi?

New York City Universitetindəki John Jay Cinayət Məhkəmələri Məktəbində yalan və aldatmanı araşdıran Maria Hartwig, sonradan mühakimə olunan bu iki kişinin, bir insanın davranışa əsaslanaraq yalan danışdığına qərar vermək səhv düşüncəsinin qurbanı olduğunu vurğuladı.

Bir çox mədəniyyətdə gözlərini tez-tez bağlayıb açmaq, barmaqlarla oynamaq və kəkələmək kimi davranışların yalan və insanlara xəyanət əlamətləri olduğuna inam var.

Bununla birlikdə, on illər ərzində aparılan araşdırmalarda bununla bağlı qəti bir sübut əldə edilməyib. Hartwig, yuxarıdakı iki nümunədə olduğu kimi,

Yalanların aşkarlanmasında səhvlərin cəmiyyət üçün ağır bir qiyməti var və insanlar yalan mühakimələrin qurbanı olurlar

dedi.

| Dərin tədqiqat

Psixoloqlar dərk edirlər ki, yalanı tapmaq çox çətindir. 2003-cü ildə Bella DePaulo və qrupu əvvəlki 116 təcrübəni nəzərdən keçirərək insanların həqiqəti söyləyərkən və yalan danışarkən necə davrandıqlarını başa düşməyə çalışdı, hərəkətlər kimi davranış əlamətlərini qiymətləndirdi.

Lakin bunların heç biri açıq şəkildə yalanla əlaqəli deyildi; Sagirdlərin göz bəbəklərinin ölçüsünün dəyişməsi, yalnız insan qulağı tərəfindən aşkarlanmayacaq şəkildə səs tonu dəyişməsi, yalanla çox zəif əlaqəli olduğu təsbit edildi.

Sonrakı tədqiqatlar da davranışın yalanla əlaqəli proqnozlarının təsadüfən doğru nəticəyə gəlməklə demək olar ki, eyni səviyyədə olduğunu göstərdi. Başqa sözlə, bəzi məhdud davranışların yalan danışmaq və ya həqiqəti söyləməklə əlaqəli ola biləcəyi qənaətinə gəlindi, lakin bunlar etibarlı göstəricilər olmaq üçün güclü məlumatlar yaratmır.

Bununla birlikdə, polis səlahiyyətliləri, şübhəli şəxslərin həqiqi istintaqlarda rəftarının laboratoriya mühitində könüllü olaraq istifadə edilən mövzularla eyni olmayacağını söyləyirlər.

İngiltərədəki Portsmut Universitetinin psixoloqu Samantha Mann, bu tənqiddə bəzi həqiqətlərin olduğunu söyləyir. Həqiqi bir qatil polislə görüşməsindəki kadrları həmin dili başa düşməyən polis izlədikdə, onlardan qatilin davranışını müşahidə edərək nə haqqında yalan danışdığını təxmin etmələri istənildi,  64 % -i düzgün nəticə verdi. 50 % – i keçmiş olsada bu dəqiq bir şey demək üçün istənilən nəticə deyildi.

| Qəliblərə əsaslanan qərarlar

yalan

Ən səhv nəticəyə gələn polis, qatilin davranışı ilə bağlı “yalançılar baxır” və ya “əlləri ilə oynayır” kimi müəyyən nümunələrə əsaslanan polislərdir.

Mann, qatilin stres altında olmasına baxmayaraq bu cür nümunələrə qarşı davranışlarını nəzarətdə saxladığını söyləyir.

Mann və komandasının fərqli polis məmurları ilə apardığı başqa bir araşdırmada televiziyaya çıxan və bir qohumunu öldürsələr də kədərlərini göstərən ailə üzvlərinin ifadələrindəki doğru və yanlış ünsürlər haqqında proqnozların verilə bilmədiyi görüldü. Daha sonra Hartwig və Charles Bond oxşar tədqiqatları araşdırdıqda, real polis görüşmələrində yalanların aşkarlanmasının laboratoriya şəraitində yalanlardan daha asan olduğuna dair heç bir məlumat tapa bilmədilər.

ABŞ-dakı Florida Beynəlxalq Universitetinin psixoloqu və Federal Təhqiqat Bürosunun (FTB) agentlərinə təlim keçmiş Ronald Fisher, aldadıcıların narahatlıqlarını necə gizlətməyi bildiklərini vurğulayır.

İnsanların daxili hisslərini çöldən hiss olunan şeylərlə müqayisə edən çox araşdırma aparılmır. Yalançılar daha çox narahatdırlar, lakin bu daxili hissdir və kənardan müşahidə olunan davranışlardan fərqli ola bilər

dedi.

| Yalanın şifahi əlamətləri

Bu səbəbdən tədqiqatçılar davranışa əsaslanan yalanları aşkarlamağı demək olar ki dayandırdılar. Yəni yalanı və yalanı aşkar etməyin başqa yolları varmı?

Psixoloqlar indi yalanın şifahi təzahürlərinə diqqət yetirirlər; Yalan danışanlarla həqiqəti söyləyənlərin ifadələri arasındakı fərqlər müəyyənləşdirilməyə çalışılır.

Bu üsullarından biri də polislə görüşlərdə sübutların dərhal açıqlanmaması, şübhəlinin daha uzun müddət sərbəst danışmasına imkan verməsi və beləliklə ifadələrdəki ziddiyyətlərə yönəlməsidir.

Hartwig, təlim zamanı 41 polisə bu texnikanı öyrətdi və 85 %-i yalanların aşkarlanmasında müvəffəq oldu. Bu nisbət bu təhsili almayan 41 polis məmuru arasında 55 % idi.

Başqa bir görüşmə üsulu olaraq şübhəlilərdən və şahidlərdən hər hansı bir cinayət səhnəsini təsvir etmələri və ya şübhəli haqqında yalan ifadələrin təfərrüatlarını paylaşmaları istənilir. Düzgün ifadələr daha çox məlumat paylaşa bilər.

 

| Davranış göstəriciləri hələ də tətbiq olunur

polis sorgusu

Bununla belə, ABŞ-dakı polis və digər təhlükəsizlik qüvvələrinin bu qədər elmi əsaslı islahatları hələ həyata keçirmədiyi görünür. Məsələn, milli təhlükəsizlik idarəsinin nəqliyyat bölməsində hava yolu sərnişinlərinin müayinələrində və araşdırmalarında davranış göstəriciləri vurğulanır.

Yalan danışmaqda şübhəli bilinən şəxsləri müşahidə edərkən səlahiyyətlilərdən aşağıdakı hərəkətlərə diqqət yetirmələri xahiş olunur: bəzi mədəniyyətlərdə hörmət əlaməti olaraq istifadə olunan gözlərdən yayınma – baxış, tez göz qırpmaq, şikayət etmək, fit vermək, şişirdilmiş əsnəmək, danışarkən ağzını bağlamaq, həddindən artıq əl ilə bir yerdə düzəltmək və ya təmizləmək kimi görünən əl qol hərəkətləri. Ancaq bu davranışların yalanın əlamətləri olduğuna dair yanlış fikir artıq təkzib (sübut) edilmişdir.

Bu cür səthi və qeyri-müəyyən göstəricilərə əsaslanan araşdırmalara görə, 2015-18 arasında nəfərin milliyyət, irq və etnik mənşə kimi səbəblərə görə ayrıseçkiliyə məruz qaldıqlarını bildirdikləri 2251 rəsmi şikayət var.

ABŞ-da hava limanlarında sərnişin yoxlanışında istifadə olunan 94 göstəricinin sayı 2013-cü ildə 36-ya endirilsə də, siyahıda “həddindən artıq tərləmə” kimi bir çox elmi cəhətdən sübut edilmiş göstəriş var.

Bununla birlikdə, səlahiyyətlilər son 11 ildə davranış nəzarəti sayəsində üç sərnişinin partlayıcı və yanıcı qurğularla minməsinin qarşısı alındığı iki uğur hekayəsinə istinad edirlər.

Mann, bu sistemi müəyyənləşdirmədən neçə terrorçunun keçdiyini bilmədən bu uğurun ölçülməyəcəyinə inanır. 2015-ci ildə aparılan sınaqlarda hava limanının təhlükəsizliyini aşmaq və təyyarəyə saxta partlayıcı və silahlarla minməkdə 95 % müvəffəqiyyət əldə edildi.

Mann, Hartwig və digər 49 tədqiqatçı 2019-cu ildə nəşr olunan bir məqalədə təhlükəsizlik qüvvələrinin bunun elmi olmadığını və “fərdlərin həyatını və azadlığını təhlükəyə atdığını” vurğulayaraq davranışa əsaslanan nəzarətdən imtina etmələrini tövsiyə etdilər.

Sakit görünüşü üzündən valideynlərini öldürməkdə günahlandırılan və 17 yaşında 17 il cəza alan Tankleff, illərlə adını təmizləməyə çalışdı və vəkil üçün vəkil kollegiyasında qeydiyyatdan keçməkdə çətinlik çəkdi. Nəhayət 2020-ci ildə New York barına yazılan Tankleff, qapalı təbiətini aşmağı və duyğularını göstərməyi öyrənməli idi. Bu yolda ona kömək edən Lonnie Soury, duyğuların göstərilməsinin vacibliyini bir cümlə ilə izah edir:

“İnsanlar çox qərəzlidirlər.” ( İnsanlar çox tez önmühakimə edirlər )

 

Siz bu barədə nə düşünürüsüz fikrinizi rəy bölməsində yaza bilərsiniz.. Yeniliklərdən tez xəbərdar olmaq üçün isə rəsmi Telegram kanalımıza da abunə ola bilərsiniz.

 
 

Digər

Reaksiyanız ?
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir.